تكامل جانداران و اشتقاق انواع بشود و اگر قائل به اشتقاق انواع بشود به عقيده توحيدىاش خلل وارد مىآورد يا نه ؟ و همچنين اگر كسى اصل تكامل انواع را پذيرفت و بر او مسلّم شد كه انواع جانداران به نحوى از انحاء از يكديگر مشتق شده‌اند لازمه‌اش اين است كه پشت پا به اصل مهم توحيد زند و يكباره تابع عقيدهء مادى بشود يا نه ؟ اين است منظور اصلى اين مقاله و آنچه از ادلّه توحيد و يا از اصول تكامل بيان مىشود همه براى بيان اين مطلب است . فكر « تضاد توحيد و تكامل » نيز نظير فكر « رابطهء خلقت با آن » و فكر « خداشناسى از طريق منفى و در ميان مجهولات » سخت در جهان شيوع پيدا كرده است . نمونه‌هاى عجيب و باور نكردنى در تاريخ علم و فلسفه اروپايى در اين زمينه پيدا مىشود كه براى يك متفكر اسلامى باعث تأسف است . مطالعه در تاريخ علم زيست شناسى و در تاريخ عمومى علوم در دورهء جديد روشن مىكند كه اين تضاد در فكر عموم و حداقل اكثريت قريب به اتفاق دانشمندان اروپايى موجود بوده است و از اين رو ابهام و انحراف عجيبى به وجود آمده كه متأسفانه دخالت ماديين و ماترياليستها در ايجاد اين ابهام و انحراف كمتر نبوده است . بنابر اين ما ناچاريم در ضمن ، آن جريان فكرى را نيز مورد مطالعه قرار دهيم و ببينيم چرا عموما در جريان فكرى جديد به نظريهء تكامل جنبهء ماترياليستى و ضد الوهيت داده شده ؟ چرا هر دو حريف ، جنبهء ضد خدايى نظريهء تكامل را مسلّم گرفته‌اند ؟ چرا توحيد و خدا شناسى و قبول اصل « خلقت » مرادف با نظريهء ثبات انواع شناخته شده ؟ آيا منطقا تضادى بين فكر توحيد و فكر تكامل موجود است و يا علت و يا علل خاصى موجب شده كه تصور تضاد بين اين دو فكر به وجود آيد ؟ اينجانب در ضمن مطالعهء آثار و كلمات و كتابهاى دانشمندان در اين زمينه هميشه سعى داشته است از فحوا و لابلاى كلمات آنها ريشهء فكر آنها را به دست آورد و بفهمد چه چيزى موجب شده كه فلان دانشمند آنجا كه به استنباط فلسفى مىپردازد به يك طرز مخصوصى وارد و خارج شود ؟ چه اصول موضوعه‌اى را در ذهن خود مسلّم گرفته بوده و بعد وارد اظهار نظر شده ؟ علت عمدهء اختلاف نظرهاى فلسفى هميشه اين است كه هر كسى يك سلسله اصول موضوعه‌اى را پيش خود مسلّم فرض مىكند و چنين مىپندارد كه حتما بايد چنين اصل يا اصولى را مسلّم و مفروض گرفت و حتماً در نظر ديگران هم همان اصول موضوعه مسلّم و مفروض است ، در صورتى كه آن اصل